Instytut Kaszubski

"Borzyszkowy i Borzyszkowscy w Betlejem Rekowskim" to X tom rodowej serii, przygotowany na Zjazd Rodzinny, który odbył się 20 czerwca 2026 r. w Pustkowiu Rekowskim k. Bytowa.

Część pierwszą tomiku stanowi relacja z uroczystości Prymicji o. Roberta Borzyszkowskiego (z 18 czerwca 2023 roku) w Bytowie i Rekowie. Wzbogaca ją tekst prof. Jowity Kęcińskiej-Kaczmarek, prezentujący dzieje M. B. Radosnej w Zakrzewie, Wielkim Buczku i Rekowie. W części tej zamieszczone są także fragmenty powojennej Kroniki Szkoły Podstawowej w Rekowie z lat 1955-1972.

W cz. II tomu znalazły się rodzinne sagi i wspomnienia.

Natomiast w cz. III znalazła się relacja związana z odnowieniem na UG doktoratu prof. Józefa Borzyszkowskiego w 50. rocznicę obrony, wzbogacona o wystąpienia prof. Józefa i prof. Cezarego Obracht-Prondzyńskiego oraz o fotoreportaż autorstwa Romualda Borzyszkowskiego.

Tom zamyka cz. IV, w której zamieszczone są pomnikowe utwory najwybitniejszych kaszubskich pisarzy i poetów.

​

Gdańsk 2026

ISBN: 978-83-67683-67-8

„Zapiski Pomorzanina” są wyborem z notatnika prowadzonego przez autora od ponad pięćdziesięciu lat. Niemal wszystkie z not odnoszą się do skrawka ziemi, na którym przebiegały jego dzieciństwo, młodość i połowa wieku średniego, i z którym pozostał na zawsze związany.
Duchowa odrębność Pomorzan przez wieki kształtowana przez historię i krajobraz zamieszkiwanego przez nich terytorium jest zjawiskiem oczywistym i niepodważalnym. Świadomość tej odrębności i próba jej uchwycenia stanowi jeden z głównych wątków „Zapisków”.
„Zapiski” są również świadectwem postrzegania Niemców przez pokolenie Polaków zrodzone podczas II wojny światowej i przez długie lata pozostające w mocy wywołanej przez nią traumy. Głębia tego resentymentu pojawiającego się na stronach „Zapisków” z dużą częstotliwością, wymagała długotrwałego procesu przezwyciężania.
Z międzykontynentalnego dystansu utrwalone w „Zapiskach” uwagi na temat tożsamości kaszubskiej diaspory w Kanadzie odzwierciedlają jej niejednoznaczność, umieszczając ją w sferze mutacji, sublimacji czy nawet iluzji.
„Zapiski” uzupełnia „Tydzień w zaświatach”, krótkie opowiadanie, którego akcja toczy się w pierwszych latach po wojnie, w małym miasteczku na Pomorzu i którego atmosfera zdominowana jest przez deprymującą bryłę krzyżackiego zamku.
Opis stanów duchowych dwojga bohaterów dokonywany jest z użyciem nasyconego metaforą języka literackiego, zbliżonego w swej precyzji i wnikliwości do filozoficznego dyskursu, a przetykanego dialogami prowadzonymi w kociewsko-borowiackiej gwarze z domieszką germanizmów.

​

Gdańsk 2026

ISBN: 978-83-67683-61-6

Przez stulecia losy niemieckich mieszkańców Danzigu splatały się z polskimi. Niemcy, Polacy, Kaszubi razem pracowali, utrzymywali kontakty rodzinne i towarzyskie, byli sąsiadami. Mówili o sobie: jestem stąd. Ich życie runęło wraz z wybuchem drugiej wojny światowej.

Wolfgang Kirchner autobiograficzną opowieść Tamten czas o losach swojej gdańskiej niemieckiej rodziny osadził w chwili zdobycia miasta i w pierwszych miesiącach po wkroczeniu wojsk radzieckich w 1945 roku. Sugestywnie opisał jego zaplanowaną zagładę, strach prześladowanej i brutalnie traktowanej ludności cywilnej. W takich okolicznościach dawny Danzig bezpowrotnie przestał istnieć i stał się polskim Gdańskiem.

Zbrodnicza polityka III Rzeszy, decyzje zwycięskich mocarstw i polityka władz polskich sprawiły, że dla niemieckich mieszkańców Gdańska nie było miejsca w rodzinnym mieście, zostali z niego wysiedleni. Utracili swoją lokalną ojczyznę. Ich domy zajęli nowi przybysze…

​

Wydana wspólnie z wydawnictwo słowo/obraz terytoria oraz Fundacją Terytoria Książki

Gdańsk 2025

Spis treści:

Józef Borzyszkowski, Wstęp

​

Jan Dolny, Wspomnienia z obozu w Stutthofie i Potulicach więźnia o numerze 9889 w latach 1940-1945

​

Aneks:

Wprowadzenie, Józef Borzyszkowski

W szponach gestapo. Wspomnienia spisał w maju 1945 proboszcz Bruno Schliep - z j. niem. tłum. Ewa Wilińska

Józef Borzyszkowski, Helena z Bruskich primo voto Bałachowska, secundo voto Chomaniowa (1914-2007)

Helena Bałachowska 2 voto Chomaniowa, Dom Łucji (opowieść o mojej Matce) i Kartki z kalendarza dzieciństwa

Relacja Jerzego Sokołowskiego o działalności w "Związku Jaszczurzym i pobycie w Potulicach"

oraz

Oświadczenie dotyczące przekazania w marcu 1945 r. dokumentacji więźniów obozu hitlerowskiego w Potulicach i jego list - Warszawa, dnia 6.12.1979 r. - do Krajowej Komisji b. Więźniów Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych przy Zarządzie Głównym ZBoWiD

"Kindheit" to pierwszy tom pamiętników Anny Łajming, wydany w języku niemieckim

Dwujęzyczna publikacja przygotowana na rocznicę 90. urodzin zawiera wspomnienia dotyczące recepcji twórczości Güntera Grassa, opowieści w konwencji mikrohistorii o spotkaniu z artystą i/lub jego tekstem.

Nasze poprzednie rodowe spotkanie miało miejsce przed 11 laty, a było to 3 i 4 lipca 2004 roku, także w Bąku w zagrodzie Brata! Jego przebieg był niemal w pełni zgodny z zapowiedzianym i opublikowanym w poprzednim tomie programem. Gwoździem programu była msza św. odprawiona pod przewodnictwem J.E. Bpa Włocławskiego ks. dr. Wiesława Meringa, którą koncelebrowali kapłani z rodziny i dekanatu bruskiego z ks. prałatem Zdzisławem Wirwickim z Brus na czele. [...]

Ponieważ zbliża się 80. rocznica urodzin Edzia - najstarszego z naszego pokolenia, wybraliśmy na miejsce spotkania ponownie Bąk. Pierwotnie miało się ono odbyć w samym Piekle, ale to nasze gniazdo władze gminy Dziemiany z inicjatywy proboszcza, dziś śp. ks. kan. Józefa Empla, przechrzciły na Kalwarię! - Zgroza! Jak można zamienić Piekło na Kalwarię? Jeśli już, to niechby była Golgota, ale? Powiedzieliśmy aktualnym gospodarzom Piekieł, gdzie rolę głowy rozrastającej się rodziny i rodowego pustkowia pełni Jerzy Borzyszkowski, że możemy się tam spotkać dopiero wtedy, gdy przywrócą właściwą nazwę naszemu gniazdu? [...]

Specyfiką naszych tomików pozostaje to, iż piszemy nie tylko o rodzinie, ale też o rodowych gniazdach, o wsiach i miejscach naszych spotkań oraz ludziach związanych z Borzyszkowami i Borzyszkowskimi! W niniejszym tomiku tego rodzaju teksty reprezentuje opis sylwetki wyjątkowego autora i jego wyjątkowo ciekawe dzieło - ks. F. Podlaszewskiego Zarys dziejów parafii i Kościoła w Dziemianach. Sądzę, że ten tekst wzbudzi szczególne zainteresowanie nie tylko w samych Dziemianach i w tej pięknej parafii!

(ze Wstępu)

Józef Borzyszkowski

Z okazji Międzynarodowego Zjazdu Gdańszczan przygotowaliśmy polskie tłumaczenie wspomnień Franka Meislera Zaułkami pamięci. Gdańsk - Londyn - Jaffa. Książka ukazuje się w tłumaczeniu Agaty Teperek i Andrzeja Szewczyka, w opracowaniu Miłosławy Borzyszkowskiej-Szewczyk. Opublikowana jest w serii Stegnami pomorskiego pogranicza we współpracy z Miastem Gdańsk.
Książka zawiera autobiograficzną opowieść o okresie życia Franka Meislera do przybycia do Izraela w 1956 roku. Znaczącą jej część zajmują nie tyle refleksje o utraconym świecie gdańskich Żydów, co raczej portrety barwnych postaci oraz obrazy-wspomnienia codzienności Wolnego Miasta Gdańska i Kaszub, których istotny element stanowili także Żydzi.
Frank Meisler to urodzony w Wolnym Mieście Gdańsku (1925) rzeźbiarz i architekt, którego rodzina od pokoleń mieszkała w Gdańsku i na Pomorzu. Uratowany z Holokaustu w ramach akcji kindertransportów.

Spis treści / Inhaltsverzeichnis

Mieczysław Józefczyk, Wprowadzenie / Einleitung

Paulus Herrmann
Relacja o czasach polskich i rosyjskich w Elblągu od stycznia 1945 do maja 1946 roku
Bericht über die Polen- und Russenzeit in Elbing von Januar 1945 bis Mai 1946

Józef Borzyszkowski
Ks. Mieczysław Józefczyk - następca ks. Paulusa Herrmanna. W historii Elbląga
Priester Mieczysław Józefczyk - Nachfolger des Priesters Paulus Herrmann. In der Geschichte Elbings

Autor, pochodzący z powiatu kościerskiego, opisuje wybuch wojny, wysiedlenia Kaszubów jesienią 1939 r. do Generalnej Guberni, wywózkę na przymusowe roboty u bauera i ucieczkę stamtąd. Następnie przedstawia swój los podczas robót na Żuławach, służbę w Wehrmachcie, okoliczności ucieczki "na drugą stronę frontu" oraz przebieg służby w wojsku polskim we Włoszech, gdzie wśród jego kompanów byli np. G. Herling-Grudziński czy A. Międzyrzecki. Kończy zaś opisem pobytu we Włoszech oraz w Anglii. O tym jak wyglądało życie w tym okresie w sposób anegdotyczny opowiada B. Brandt w suplemencie (wspaniała jest np. anegdota o samochodach i amerykańskiej żandarmerii). Tym co z pewnością ubogaca książkę jest warstwa ilustracyjna. Autor miał znakomite archiwum domowe, a w nim liczne dokumenty i oryginalne fotografie, szczególnie z okresu pobytu na Zachodzie. Znaczna ich część znalazła się w książce i z pewnością pozwoli lepiej odczytać klimat tamtych czasów.

Książka składa się z dwóch zasadniczych części: wspomnień Józefa Pozorskiego, który zasłynął przede wszystkim jako twórca i przez wiele lat opiekun Ogrodu Dendrologicznego w Wirtach oraz aneksów zawierających rozproszone teksty J. Pozorskiego i teksty mu poświęcone. Całość została opatrzona licznymi zdjęciami archiwalnymi i współczesnymi (w tym także
kolorowymi) oraz przedmową J. Borzyszkowskiego.